Emanuel Mackiewicz

Odmieńcy

Jak ich rozpoznać

Wszystkie historie w tej książce są fikcyjne albo zmienione tak, by nie dało się rozpoznać prawdziwych osób.

Tym, którzy wciąż myślą, że to ich wina.

I pamięci tych, dla których ta książka przyszła za późno.

Spis treści

Prolog
Jak czytać tę książkę
Odmieńcy
IŚlepiec(aleksytymia + bulimia)
IIWahadło(borderline)
IIIStrażnik(osobowość paranoiczna)
Kolejni Odmieńcy — w przygotowaniu
Lalkarz(narcyzm)
Ikar(choroba afektywna dwubiegunowa)
Rzeźbiarz
Spadkobierca
Errata
Aktor(psychopatia)
Kartograf(kłamstwo patologiczne)
Radio(schizofrenia)
Zamknięty pokój(epilog)

Prolog

„Odmieńcy” to około 8% dorosłych.^* Mijasz ich każdego dnia: w pracy, w sklepie, przy rodzinnym stole. Z zewnątrz wyglądają jak wszyscy, bo wielu z nich przez całe życie uczyło się kamuflować.

Wyjaśnię Ci, jak działa umysł każdego z nich, a przede wszystkim jak ich rozpoznać.

Odmieniec to ktoś, kto z tego nie wychodzi.NieOdmieniec to ten, kto stoi obok i myśli, że to minie.

Ta książka nie jest o mnie. Nie jestem psychiatrą i nikogo tu nie diagnozuję, ale wiem, gdzie leżą miny.

Mam jeden cel: chronić Ciebie — nie Odmieńców.

Ich chroni już wszystko — a najbardziej to, że wielu z nich nigdy nie trafi do lekarza. Nie ma diagnozy, nie ma terapii, a jeśli nawet jest — nikt Ci o niej nie powie. Zostaje tylko: „on taki jest” albo „ona taka jest, nie umie inaczej”. Ciebie nie chroni nikt. Ty stoisz obok, tłumaczysz, przepraszasz, aż w końcu zaczynasz wierzyć, że to Ty jesteś problemem.

Opiszę Ci wszystkich. Każdy żyje według reguły, której nie zmieni ani Twoja miłość, ani Twoja cierpliwość. Nauczysz się ich rozpoznawać — zanim wejdziesz w relację, a jeśli już jesteś w środku, zanim stracisz siebie.

Każdy rozdział to jeden Odmieniec i jeden zestaw narzędzi. Najpierw scena — żebyś poznał go w kimś, kogo znasz. Potem sygnały: to, co widać na długo przed tym, zanim będzie za późno. Na końcu instrukcja: co robić, czego nie robić i kiedy uciekać.

To nie jest książka poprawna ani łatwa. Ale umiejętność rozpoznawania Odmieńców przyda Ci się bardziej, niż dziś myślisz.

Jeśli choć jedna osoba po tej lekturze odejdzie w porę — zanim zrobi sobie krzywdę, zanim przestanie chcieć żyć — ta książka zrobiła swoje.

^* Szacunkowo. Sam odsetek zaburzeń osobowości wśród dorosłych to 7,8% (Winsper i in. 2020, metaanaliza badań z 21 krajów).

Jeśli jesteś już w tym miejscu: Telefon Zaufania dla Dorosłych 116 123, dla dzieci i młodzieży 116 111. W zagrożeniu życia: 112.

Jak czytać tę książkę

propozycja Claude’a — do przeczytania i poprawienia po Twojemu

Każdy rozdział zaczyna się od karty Odmieńca. To jedna strona, na której widzisz najważniejsze, zanim przeczytasz resztę.

Reguła

Jedno zdanie, według którego żyje ten człowiek — i które się nie zmieni, cokolwiek zrobisz. Jeśli je znasz, przestajesz czekać, aż będzie inaczej.

Twoje zagrożenie

To, co ta relacja może zrobić Tobie. Nie jemu, nie jej — Tobie. Rozpisane na sfery Twojego życia: psychikę, sen, poczucie własnej wartości, ludzi wokół, przyszłość, ciało, pieniądze. Każda sfera dostaje od zera do pięciu kwadratów:

	brak — w tej sferze zwykle nic Ci nie grozi
	niewielkie — warto wiedzieć, rzadko boli
	uważaj — pojawia się, jeśli relacja trwa długo
	wyraźne — dotyka prawie każdego, kto jest blisko
	poważne — może zabrać Ci zdrowie, spokój albo lata życia
	krytyczne — realne zagrożenie dla zdrowia, bezpieczeństwa lub życia

Pod kwadratami jest krótki opis: jak to zagrożenie wygląda na co dzień, kiedy jesteś obok.

Skąd te oceny

Z mojego doświadczenia i z tego, co wiadomo o danym zaburzeniu. To nie są wyniki badań ani diagnoza. To mapa — pokazuje, gdzie leżą miny, żebyś wiedział, na co patrzeć.

Co dalej w rozdziale

Po karcie przychodzi historia, potem wyjaśnienie, czym to jest i jak działa, sygnały, po których rozpoznasz Odmieńca, i instrukcja: co robić, czego nie robić i kiedy odejść.

Rozdział pierwszy

Ślepiec

aleksytymia + bulimia

„Ty czujesz tylko skórę, ja czuję, jak rozpada się świat.”Ślepiec

Kadr z teledysku Ślepiec — kadr z teledysku „Ślepiec”

W skrócie

Aleksytymia — nie umie rozpoznać ani nazwać własnych uczuć, cudze odczytuje słabo i ma mniej empatii. Czuje, ale nie wie co.

Bulimia — napady objadania się, po których pozbywa się jedzenia: wymioty, środki przeczyszczające, głodówki albo wyczerpujące treningi. Zwykle w ukryciu.

Więcej: „Czym to jest”, s.

Reguła

„Nie czuję, więc nie dam Ci tego, czego nie mam.”

reguła — propozycja Claude’a, do Twojej decyzji

Twoje zagrożenie

Psychika — mur, pustka; przy niej sam przestajesz czuć
Lęk i sen — niepokój o nią i o jej życie, bezsenność
Poczucie własnej wartości — „to moja wina”; siebie odzyskujesz dopiero z dala od niej
Izolacja — samotność we dwoje; przy ludziach mniej
Przyszłość — strach przed planowaniem potomstwa ze względu na bulimię; ślepota emocjonalna wobec potencjalnego dziecka
Ciało i pieniądze — zwykle bez zagrożenia

Ona Cię nie uderzy, nie okradnie i nie zdradzi z premedytacją. Zrobi coś cichszego: postawi między wami mur. Siedzisz obok i czujesz, że Ciebie też ubywa — mówisz mniej, czujesz mniej, jakbyś sam uczył się jej języka ciszy. Szukasz drogi przez ten mur i nie wiesz jak. Czasem się udaje — na kilkanaście sekund widzisz człowieka po drugiej stronie. A potem wszystko wraca, jakby nic się nie wydarzyło. Trwasz w bezruchu i myślisz, że to Twoja wina. Siebie odzyskujesz dopiero wtedy, kiedy jesteś z dala od niej.

Zanim zaczniesz czytać — posłuchaj.
„Ślepiec” na YouTube

Historia

Szkic Claude’a — przykład tonu. Docelowo 8–10 stron: cała droga od poznania do odejścia, w kilku scenach. Tu wchodzi Twoja historia.

Siedzisz naprzeciwko niej przy kolacji. Ona je szybko i równo, jakby odhaczała zadanie. Pytasz, jak minął dzień. „Normalnie.” Pytasz, co się dzieje, bo od tygodnia jest jak za szybą. „Nic. Jestem zmęczona.”

Mówisz, że jesteś obok. Że to minie. Że dasz radę za was dwoje. Ona przesuwa okruch po blacie i patrzy w talerz, jakby Twoje słowa trafiały w ścianę.

Wstaje, zanim skończysz zdanie. Drzwi łazienki. Szczęk zamka. Woda w kranie odkręcona na całą moc — za głośno jak na mycie rąk.

Zostajesz sam z jej talerzem. Poprawiasz go, żeby stał równo. Nie wiesz po co. Może dlatego, że to jedyna rzecz w tym domu, którą jeszcze umiesz naprawić.

· · ·

Czym to jest

Aleksytymia to trudność w rozpoznawaniu i nazywaniu własnych uczuć. Taka osoba nie jest zimna — czuje, ale nie wie co. Strach, smutek i złość zlewają się w jedno „jest mi źle” albo przychodzą jako ból głowy, brzucha, zmęczenie. Zwykle słabiej odczytuje też cudze emocje i ma mniej empatii — widzi Twoje łzy, ale nie wie, co z nimi zrobić. To nie choroba z kodem w klasyfikacji, tylko cecha — ma ją mniej więcej co dziesiąta osoba. Sama w sobie nikogo nie rani. Rani to, co robi z bliskością: mówisz o uczuciach do kogoś, kto nie ma słownika, żeby Ci odpowiedzieć.

Bulimia to zaburzenie odżywiania: napady objadania się z poczuciem utraty kontroli, po których przychodzi „kompensacja” — wymioty, środki przeczyszczające, głodówki albo katorga na siłowni. Waga często jest w normie, więc z zewnątrz niczego nie widać. To nie fanaberia ani dieta — to choroba, która niszczy zęby, przełyk i serce, a w skrajnych przypadkach zabija. Leczy się, ale prawie nigdy bez pomocy z zewnątrz.

Ilu ludzi to dotyczy

Aleksytymia: mniej więcej 1 na 10 kobiet i 1 na 6 mężczyzn.
Bulimia: w ciągu życia około 2 na 100 kobiet i 6 na 1000 mężczyzn. Naprawdę jest ich więcej, bo bulimię się ukrywa, a wiele osób nigdy nie trafia do lekarza.
Razem: w badaniach osób z bulimią aleksytymię miało od 40 do ponad 80 procent badanych — kilka razy więcej niż w całej populacji.

część naukowa — szkic Claude’a na podstawie badań (źródła na końcu rozdziału), do przeczytania i poprawienia

Dlaczego aleksytymik częściej sięga po bulimię

Związek jest dobrze udokumentowany. W całej populacji aleksytymię ma mniej więcej co ósma osoba. W badaniach osób z bulimią — od czterech do ośmiu na dziesięć. Metaanaliza z 2017 roku, która zebrała wyniki wielu takich badań, potwierdziła: ludzie z zaburzeniami odżywiania mają wyraźnie wyższe wyniki na skali aleksytymii niż osoby zdrowe.

Mechanizm opisuje tak zwany model regulacji emocji. Badacze prosili osoby z bulimią, żeby kilka razy dziennie zapisywały swój nastrój — w chwili, kiedy coś się działo, a nie po fakcie. Zestawienie takich badań pokazało trzy kroki. Przed napadem objadania przykre emocje wyraźnie rosną. Po samym napadzie ulgi nie ma — jest jeszcze gorzej: wstyd, wina, napięcie. Dopiero pozbycie się jedzenia przynosi spadek napięcia.

To jest pułapka. Ulga po wymiotach działa jak nagroda i mózg zapamiętuje: „to pomaga”. Kiedy napięcie wraca, sięga po to samo. Każde powtórzenie wzmacnia nawyk.

Aleksytymik jest na tę pułapkę szczególnie podatny. Ktoś, kto umie powiedzieć „boję się” albo „jest mi przykro”, ma inne drogi: rozmowę, płacz, przytulenie. Ktoś, kto nie wie, co czuje, ma tylko ciało. Napięcie nie ma nazwy, więc nie da się go wypowiedzieć — da się je tylko zjeść i zwrócić.

Jest jeszcze jeden trop. Badacze z Londynu pokazali, że osoby z aleksytymią gorzej odczytują nie tylko emocje, ale w ogóle sygnały z wnętrza ciała: głód, sytość, zmęczenie, bicie serca — i częściej mylą je z emocjami. Naukowcy nazywają tę zdolność interocepcją. Jeśli ktoś słabo czuje, kiedy jest głodny, a kiedy najedzony, i nie odróżnia głodu od smutku czy lęku, jedzenie łatwo staje się odpowiedzią na wszystko.

Uczciwie trzeba dodać: to związek, a nie wyrok. Nie każdy aleksytymik ma bulimię i nie każda osoba z bulimią jest aleksytymikiem. W części badań różnica słabnie, kiedy uwzględni się depresję i lęk, które często towarzyszą obu.

Ryc. 1. Sygnał bez nazwy. Ktoś, kto umie powiedzieć „boję się” albo „jest mi przykro”, ma inne drogi: rozmowę, płacz, przytulenie. Ktoś, kto nie wie, co czuje, ma tylko ciało — a jeśli do tego nie odróżnia głodu od smutku czy lęku, jedzenie łatwo staje się odpowiedzią na wszystko. Dalej zaczyna się błędne koło (ryc. 12). To związek, a nie wyrok: nie każdy aleksytymik ma bulimię.

Skąd się bierze aleksytymia

Naukowcy rozróżniają aleksytymię pierwotną — obecną od wczesnych lat, związaną z budową mózgu i genami — oraz wtórną, która pojawia się jako reakcja na traumę albo ciężką chorobę. U większości ludzi oba źródła się mieszają.

Geny. Badania bliźniąt — największe objęło prawie 9 tysięcy par z Danii — pokazują, że mniej więcej jedna trzecia różnic w poziomie aleksytymii wynika z genów. Nie znaleziono jednego „genu aleksytymii”: to wiele drobnych wpływów naraz. Reszta to środowisko.

Mózg. Badania obrazowania mózgu wskazują kilka obszarów, które u osób z aleksytymią pracują inaczej:

Wyspa — część kory ukryta głęboko w bocznej bruździe mózgu. Zbiera sygnały z ciała — bicie serca, oddech, głód, ścisk w żołądku — i zamienia je w świadome odczucie. To tutaj „ścisk w brzuchu” staje się „boję się”. U osób z aleksytymią wyspa słabiej reaguje na emocje innych ludzi, a mocniej na same doznania z ciała.
Przedni zakręt obręczy — pomaga zauważyć emocję i skierować na nią uwagę. Pracuje słabiej.
Ciało migdałowate — wczesny „alarm” mózgu, który reaguje na bodźce emocjonalne. Słabiej odpowiada na emocje widziane u innych, co pomaga zrozumieć, dlaczego aleksytymik gorzej odczytuje cudze twarze.
Przyśrodkowa kora przedczołowa — myślenie o uczuciach własnych i cudzych. W zadaniach społecznych jest mniej aktywna.

Jednocześnie mocniej pracują obszary czuciowe i ruchowe. Ciało „krzyczy”, ale sygnał nie zamienia się w nazwę uczucia. Dlatego aleksytymik częściej powie „boli mnie brzuch” niż „jest mi smutno”.

Dzieciństwo i trauma. Największa jak dotąd metaanaliza — 99 grup badanych, ponad 36 tysięcy osób — potwierdziła, że krzywdzenie w dzieciństwie wiąże się z aleksytymią w dorosłości. Najsilniej zaniedbanie emocjonalne, czyli dziecko, którego uczuć nikt nie zauważał ani nie nazywał. Zaraz za nim zaniedbanie fizyczne i przemoc emocjonalna. Związek jest umiarkowany: krzywda w dzieciństwie zwiększa ryzyko, ale go nie przesądza.

Mechanizm jest prosty. Dziecko nie rodzi się ze słownikiem uczuć — uczy się go od dorosłych: „jesteś zły, bo zabrali ci zabawkę”, „boisz się, chodź tu”. Jeśli nikt tego nie robi albo jeśli okazanie emocji kończy się karą czy odrzuceniem, dziecko uczy się czegoś innego: że uczucia są niebezpieczne i lepiej ich nie czuć. Aleksytymia wtórna może pojawić się też u dorosłego — po ciężkiej traumie, jako sposób, w jaki psychika odcina się od bólu, którego nie da się unieść.

Co dzieje się w mózgu przy bulimii

Bulimia też ma podłoże biologiczne. Badania bliźniąt pokazują, że około połowy podatności to geny. Badania mózgu wskazują dwa miejsca:

Układ nagrody. U osób chorych na bulimię prążkowie — część mózgu odpowiedzialna za poczucie nagrody — wydziela mniej dopaminy. Im częstsze napady i wymioty, tym ta odpowiedź słabsza. Nie wiadomo jeszcze, co jest przyczyną, a co skutkiem.
Hamowanie. Obszary kory czołowej, które pomagają zatrzymać impuls — „stop, nie rób tego” — pracują słabiej. Łatwiej wtedy o napad, zwłaszcza w chwili głodu.

W leczeniu bulimii pomagają też leki działające na serotoninę — to jeden z sygnałów, że i ten układ bierze w niej udział.

Jak to działa

Tak to sobie poskładałem — nie jestem lekarzem.

Najpierw jest mur. We wczesnym dzieciństwie emocje mogą być dla dziecka tak zagrażające albo tak nienazwane, że jego system odcina je od świata — i od dorosłych, którzy je wtedy ranią. Tak powstaje aleksytymia.

Ale emocje i tak powstają, bo biologia działa. Skoro nie da się ich przeżyć w głowie ani w relacji z drugim człowiekiem, zostają w ciele. Napięcie rośnie, aż ciało zaczyna eksplodować.

Wtedy znajduje się jedyny dostępny, samotny regulator: jedzenie i jego zwracanie. Mechaniczny wentyl bezpieczeństwa. Ona nie powie Ci „boję się” — zje i zamknie drzwi łazienki.

Ten mur, którego nie możesz przebić, kiedyś uratował jej życie. Problem w tym, że tarcza, która chroni dziecko przed światem, w dorosłym życiu staje się więzieniem. W więzieniu nie da się zbudować bliskości. Ta, na którą czekasz, może nie przyjść — i nie masz na to wpływu.

Dlatego to nie jest „tylko bulimia”. Kiedy leczy się samo jedzenie, leczy się skutek. Przyczyna zostaje, a ona uważa ją za stan normalny — więc sama jej nie zobaczy. Potrzebny jest specjalista, który wie, czego szukać.

I nie ma tu terminu. Wymioty wypłukują z organizmu potas, a jego niedobór może zatrzymać serce — po latach albo w pierwszym roku. Czasu jest mniej, niż się wydaje.

Jako dziecko zbudowała mur, żeby przetrwać. Jako dorosła, żeby przetrwać, musi go zburzyć — zanim mur zabierze jej wszystko.

Mity

„Przecież je normalnie.” Przy stole — tak. Bulimia dzieje się po posiłku, za zamkniętymi drzwiami.
„Jakby chciała, toby przestała.” To nie kwestia woli. Napad i wymioty rozładowują napięcie, którego ona nie umie nazwać — dlatego wraca do nich, nawet kiedy chce przestać.
„Jest szczupła, więc nie ma problemu.” Większość osób z bulimią ma wagę w normie. Z zewnątrz nic nie widać.
„Jest zimna, nic do mnie nie czuje.” Czuje, ale nie wie co. To różnica — choć dla Ciebie skutek bywa ten sam.
„Jak ją bardziej pokocham, to się otworzy.” Miłość nie daje słownika do uczuć. Może go dać terapia — jeśli ona sama zechce.

Z czym się to myli

Psychopatia: psychopata rozumie Twoje emocje i używa ich przeciwko Tobie. Aleksytymik ich nie odczytuje i nie używa — nie ma tu premedytacji.
Autyzm: aleksytymia często idzie w parze z autyzmem, ale to nie to samo. Można mieć jedno bez drugiego.
Depresja: depresja też gasi emocje, ale zwykle przychodzi i odchodzi. Aleksytymia jest z człowiekiem od zawsze.

Jak rozpoznać

Aleksytymia

do rozbudowy — docelowo 2–3 strony, sceny z wywiadu (kłótnia, choroba bliskiej osoby, prezent, dotyk); ryciny 2–4 z ChatGPT, oznaczenia i dymki dodane w składzie; ryc. 1 — schemat Claude’a

Zanim wejdziesz w relację

Na „co czujesz?” odpowiada faktami albo „nie wiem”, „normalnie”.
Uśmiecha się jak mim — uśmiech jest, ale nie czujesz za nim prawdziwej emocji.
Kiedy płaczesz, cofa się albo robi coś praktycznego — podaje chusteczkę i wychodzi.
Zamiast emocji mówi o ciele: ból głowy, brzucha, zmęczenie.
Dotyk jest praktyczny, bez czułości.

Kiedy już jesteś w środku

Rozmowy o uczuciach kończą się ciszą albo zmianą tematu.
Jej uśmiech przestaje Cię uspokajać — zaczynasz mu nie wierzyć.
Czujesz się samotny, choć jesteście razem.

Co mówi. „Normalnie.” „Nic mi nie jest.” „Nie wiem.” „Jestem zmęczona.” „Nie rób problemu.” Na pytanie o uczucia odpowiada faktami — co zrobiła, gdzie była — albo ciałem: boli mnie brzuch.

Para na kanapie: on pochylony do niej pyta „Co czujesz?”, ona patrzy przed siebie z kubkiem w dłoniach i odpowiada „Normalnie. Nic mi nie jest. Tylko brzuch mnie boli.” — **Ryc. 2. „Co czujesz?”** Pytasz o uczucia, a dostajesz ogólnik i ciało: „normalnie”, „nic mi nie jest”, „boli mnie brzuch”. Ona nie zbywa Cię złośliwie — naprawdę nie wie, co czuje, więc mówi to, co wie: jak się czuje jej ciało. Inne typowe odpowiedzi: „nie wiem”, „jestem zmęczona”, „nie rób problemu” albo same fakty — co zrobiła, gdzie była.

Ta sama kobieta dwa razy: po lewej szczery uśmiech ze zmarszczkami przy oczach, po prawej szeroki uśmiech z zębami, ale oczy szeroko otwarte i nieruchome — **Ryc. 3. Uśmiech mima.** Po lewej uśmiech prawdziwy: (a) drobne zmarszczki w kącikach oczu, (b) uniesione policzki — uśmiecha się cała twarz. Po prawej uśmiech mima: (c) oczy szeroko otwarte, nieruchome, bez zmarszczek, (d) szeroki uśmiech, aż widać zęby — a jednak uśmiechają się tylko usta. Pojedynczy taki uśmiech niczego nie przesądza; liczy się to, czy w ogóle widujesz ten po lewej.

Kuchnia wieczorem: mężczyzna płacze przy stole, kobieta stoi z daleka, podaje chusteczki na wyciągniętej ręce, w drugiej trzyma telefon, stopy zwrócone do drzwi — **Ryc. 4. Twój płacz.** (a) Ty — płaczesz przy stole, (b) ona patrzy, ale nie rozumie, co się dzieje — bez złości i bez współczucia, (c) podaje chusteczki z wyciągniętej ręki, nie podchodzi, (d) stopy już zwrócone do drzwi, (e) telefon w drugiej ręce. To nie okrucieństwo: Twój ból jest dla niej sygnałem, którego nie umie odczytać, więc robi jedyną rzecz, którą rozumie — coś praktycznego.

Bulimia

ryciny 5–11 z ChatGPT, oznaczenia dodane w składzie; ryc. 13 z ChatGPT; ryc. 12 i 14 — schematy Claude’a

Bulimię da się ukrywać latami, ale ciało zostawia ślady. Niektóre zobaczysz gołym okiem, jeśli wiesz, gdzie patrzeć. Żaden z nich sam nie przesądza — liczy się to, że pojawiają się razem i wracają.

Grzbiet dłoni z cienkimi nacięciami od zębów na kostkach palców — objaw Russella — **Ryc. 5. Objaw Russella.** (4) Cienkie, krótkie nacięcia w poprzek kostek u nasady palca wskazującego i środkowego oraz na środkowym stawie palca wskazującego — ślady krawędzi zębów; obok jasna kreska starszej blizny.

1. Objaw Russella — dłonie. Na kostkach u nasady palców, najczęściej wskazującego i środkowego, a także na środkowym stawie palca wskazującego, widać cienkie, krótkie nacięcia biegnące w poprzek kostki — ślady krawędzi zębów — często na lekko zgrubiałej skórze, a obok jasne kreski starszych blizn. Powstają, kiedy przy wywoływaniu wymiotów kostki palców ocierają się o zęby. U kogoś, kto nie boksuje i nie pracuje rękami, to jeden z niewielu sygnałów bulimii widocznych gołym okiem. Nie każdy go ma — część osób wymiotuje bez użycia palców.

Twarz kobiety z obrzękiem ślinianek przyusznych po obu stronach żuchwy — **Ryc. 6. Powiększone ślinianki przyuszne.** (5) Obrzęk po obu stronach, przy kątach żuchwy — twarz szersza u dołu przy szczupłej szyi. Na rycinie wyolbrzymiony dla czytelności; w życiu bywa łagodniejszy.

2. Ślinianki — twarz. Ślinianki przyuszne, przy kątach żuchwy, puchną po obu stronach. Twarz wygląda na pełniejszą, „chomiczą”, choć ona nie tyje. Obrzęk jest zwykle bezbolesny i często pojawia się kilka dni po serii napadów i wymiotów.

Górne zęby przednie z erozją szkliwa od strony podniebienia i od przodu — **Ryc. 7. Erozja szkliwa.** (6) Po lewej górne zęby od strony podniebienia: szkliwo zjedzone przez kwas, odsłonięta żółtawa zębina, przy dziąśle cienki pasek zdrowego szkliwa. Po prawej te same zęby od przodu: żółtawe, a brzegi cienkie, przezroczyste jak mleczne szkło, postrzępione i wyszczerbione.

3. Zęby — erozja szkliwa. Kwas żołądkowy rozpuszcza szkliwo. Najwcześniej widać to od strony języka na górnych przednich zębach: są gładkie i cienkie, robią się żółtawe, bo przez szkliwo prześwituje zębina, a brzegi stają się przezroczyste jak mleczne szkło i kruszą się. Zęby bolą od zimnego, plomby zaczynają wystawać ponad ząb. Często pierwszy zauważa to dentysta.

Okolice oczu z drobnymi czerwonymi kropkami i plamą krwi na białku — **Ryc. 8. Wybroczyny.** (7) Drobne czerwone kropki na powiekach i pod oczami oraz czerwona plama na białku — ślad wysiłku przy wymiotach. Znikają po kilku dniach.

4. Oczy. Drobne czerwone kropki na powiekach i wokół oczu, czasem czerwona plama na białku — od wysiłku przy wymiotach. Znikają po kilku dniach, więc wracają razem z napadami.

Łazienka: odkręcony kran, płyn do płukania ust, gumy, odświeżacz, zasuwka, szczoteczka — **Ryc. 9. Łazienka po kolacji.** (a) woda odkręcona na całą moc, (b) płyn do płukania ust, (c) gumy miętowe, (d) odświeżacz powietrza, (e) drzwi zamknięte na zasuwkę, (f) szczoteczka do zębów — po każdym posiłku.

5. Łazienka. Każda z tych rzeczy osobno jest normalna. Sygnałem jest zestaw i pora: łazienka zamknięta zaraz po jedzeniu, woda puszczona na całą moc, żeby zagłuszyć dźwięki, potem płukanie ust, guma, odświeżacz. Jeśli powtarza się to po większości posiłków, to wzór, nie przypadek.

Schowki: torebka z opakowaniami po jedzeniu, szuflada z opakowaniami, paragon, tabletki, herbatka, puste opakowanie po lodach — **Ryc. 10. Co znajdziesz w szafkach.** (a) opakowania po jedzeniu w torebce, (b) w szufladzie, (c) długi paragon za jedzenie, którego potem nie ma w lodówce, (d) tabletki, (e) herbatki „na trawienie” albo „na odchudzanie”, (f) puste opakowanie po lodach.

6. Schowki. Bulimia potrzebuje zapasów i kryjówek: opakowania po jedzeniu w torebce, w szufladzie, pod łóżkiem, w samochodzie. Paragony za duże zakupy jedzenia, którego potem nie ma. Znikające pieniądze. Tabletki i herbatki „na trawienie” albo „na odchudzanie” — środki przeczyszczające i moczopędne to jeden ze sposobów pozbywania się jedzenia. Nie rób rewizji i nie przeszukuj jej rzeczy. Ale jeśli trafisz na to przypadkiem, nie udawaj, że nie widziałeś.

Przedpokój przed świtem: buty do biegania, zegarek sportowy, opaska na kolano, kalendarz z przekreślonymi wszystkimi dniami, talerz po kolacji, spakowana torba treningowa — **Ryc. 11. Trening jako kara.** (a) buty do biegania przy drzwiach, gotowe przed świtem, (b) zegarek sportowy, który liczy każdy ruch, (c) opaska na kolano — biega mimo kontuzji, (d) kalendarz bez ani jednego dnia przerwy, (e) talerz po kolacji — trening zaraz po jedzeniu, (f) torba treningowa spakowana od razu po posiłku.

7. Ruch. Sam sport niczego nie oznacza — liczy się to, kiedy i po co. Trening zaraz po jedzeniu albo po napadzie, „żeby to spalić”. Bieganie z bolącym kolanem, z gorączką, w nocy. Niepokój i rozdrażnienie, kiedy trening wypada, odwołane spotkania, byle zdążyć na siłownię. To też sposób pozbywania się jedzenia, tylko że otoczenie go chwali — dlatego najdłużej zostaje niezauważony.

Ryc. 12. Błędne koło bulimii. Każdy etap napędza następny. W środku są emocje bez nazwy — napad na chwilę je wycisza.

Dlaczego to wraca. Bulimia to koło, nie seria wpadek. Po napadzie przychodzi pozbycie się jedzenia i ulga, potem wstyd i postanowienie „od jutra mniej”. Głodzenie podnosi głód i napięcie — i koło się zamyka. Dlatego „po prostu przestań” nie działa. Koło przerywa leczenie, nie silna wola.

Dlaczego to groźne. Bulimia to nie tylko problem z jedzeniem. Wymioty, środki przeczyszczające i moczopędne wypłukują z organizmu potas i inne elektrolity, a od nich zależy praca serca. Najgroźniejsze jest to, że niski potas długo nie boli: ona może czuć się dobrze, a badanie krwi będzie alarmujące. Dlatego przy bulimii lekarz zleca badanie krwi i EKG — także wtedy, gdy nic nie boli.

Plansza anatomiczna: kobieta z zaznaczonymi narządami — przełyk, serce, żołądek, nerki, jelita, mięśnie ud — **Ryc. 13. Co bulimia robi z ciałem.** (a) zęby i ślinianki — kwas niszczy szkliwo, obrzęk przy żuchwie (ryc. 6 i 7), (b) przełyk — pęknięcia przy wymiotach, krew w wymiocinach; rzadko przerwanie ściany, które jest stanem nagłym, (c) serce — przy niedoborze potasu i magnezu bije nierówno i może się zatrzymać; to zagrożenie najgroźniejsze, bo niski potas często nie daje żadnych objawów, (d) nerki — odwodnienie, z czasem uszkodzenie, (e) jelita — po latach środków przeczyszczających przestają pracować same, (f) mięśnie — skurcze, drętwienie, osłabienie: sygnał niskiego potasu. Nie wszystko pojawia się u każdego, ale serce jest zagrożone od początku, nie dopiero po latach. Kiedy dzwonić 112 — ryc. 14.

Zanim wejdziesz w relację

Wokół jedzenia są rytuały: je sama, szybko, unika wspólnych posiłków.

Kiedy już jesteś w środku

Po posiłkach znika w łazience, często z odkręconą wodą.
Znikają duże ilości jedzenia, znajdujesz ukryte opakowania.
Otarcia na grzbietach palców, opuchnięte policzki przy żuchwie, kłopoty z zębami.
Trenuje zaraz po jedzeniu, mimo kontuzji i choroby, a kiedy trening wypada, robi się niespokojna.

Co czujesz Ty

To najpewniejszy sygnał, bo jego nie przeoczysz:

samotność, choć jesteście razem;
poczucie, że mówisz do ściany;
poczucie winy — że za mało kochasz, za mało rozumiesz;
czujność przy każdym posiłku i nasłuchiwanie pod drzwiami łazienki;
zmęczenie, którego nie umiesz wytłumaczyć, bo „przecież nic się nie dzieje”.

Instrukcja

Co robić

Wierz temu, co widzisz, nie temu, co słyszysz. Zapisuj sygnały — pamięć będzie Ci podpowiadać, że przesadzasz. Mów o zachowaniach („znikasz po każdym posiłku”), nie o diagnozach. Namawiaj do lekarza. Znajdź wsparcie dla siebie, nie tylko dla niej.

Czego nie robić

Nie pilnuj jej jedzenia i nie stój pod drzwiami łazienki jak strażnik. Nie bierz na siebie leczenia — nie umiesz i nie musisz. Nie czekaj, aż „zrozumie, jak Cię rani” — aleksytymia oznacza właśnie to, że może nie zrozumieć. Nie obwiniaj siebie.

Co powiedzieć

Nie pytaj „co czujesz?” — ona nie wie. Mów o tym, co widzisz, i o sobie:

„Widzę, że po każdym posiłku idziesz do łazienki. Martwię się o Twoje zdrowie.”
„Nie oczekuję, że to nazwiesz. Chcę, żebyś poszła ze mną do lekarza.”
„Czuję się przy Tobie samotny. Nie oskarżam Cię — mówię, jak jest.”

Nie mów: „Znowu wymiotowałaś?”, „Weź się w garść”, „Jak możesz mi to robić?”. Wstyd zamyka drzwi łazienki jeszcze mocniej.

Kiedy uciekać

Kiedy siada Twoje zdrowie — sen, spokój, chęć do życia. Kiedy przez długi czas odmawia jakiejkolwiek pomocy, a Ty jesteś jej jedyną terapią. Kiedy zaczynasz znikać. Odejście nie jest zdradą. Jest ratowaniem jedynej osoby, którą możesz uratować.

Jak odejść bezpiecznie

Ślepiec zwykle nie zatrzyma Cię siłą. Zagrożeniem jest Twoje poczucie winy i jej zdrowie. Powiedz o decyzji wprost, bez wyrzutów. Jeśli boisz się o jej życie, powiedz o tym komuś jej bliskiemu, zanim wyjdziesz. Ty nie musisz już być jej strażnikiem — ale ktoś powinien wiedzieć.

Czy to się leczy

Bulimia: tak. Najlepiej przebadaną metodą jest psychoterapia poznawczo-behawioralna; pomagają też niektóre leki. Wiele osób zdrowieje albo wyraźnie się poprawia — ale nawroty są częste, a leczenie trwa miesiącami, nie tygodniami.

Aleksytymia: to nie choroba, więc nie leczy się jej jak infekcji. Można jednak nauczyć się rozpoznawać i nazywać uczucia — w terapii, która nad tym pracuje. To praca na lata, a warunek jest jeden: ona musi chcieć.

Czy warto czekać? Jeśli ona leczy się naprawdę — chodzi na terapię, mówi o tym, coś się zmienia — masz na co czekać. Jeśli odmawia i powtarza, że wszystko jest w porządku, czekasz na coś, co może nie nadejść.

Gdzie szukać pomocy

Dla Ciebie: Telefon Zaufania dla Dorosłych 116 123, Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie 800 70 2222 (całodobowo), psychoterapeuta.
Dla niej: lekarz rodzinny albo psychiatra; przy zaburzeniach odżywiania — ośrodek specjalizujący się w ich leczeniu.
Natychmiast 112: omdlenia, kołatanie serca, krew w wymiocinach — pełna lista niżej.

Ryc. 14. Kiedy 112, a kiedy lekarz. Lista nie zastępuje lekarza. Jeśli nie wiesz, do której kolumny pasuje to, co widzisz — dzwoń 112. Lepiej niepotrzebny telefon niż spóźniony.

Od autora

Kilka Twoich zdań na koniec — do uzupełnienia. Propozycja na podstawie tego, co opowiedziałeś (25.10):

Raz udało mi się przebić. Na pół minuty. Potem mur wrócił, jakby był tam od zawsze.

Źródła: Salminen i in. 1999 (Finlandia, badanie populacyjne); Galmiche i in. 2019 (przegląd badań 2000–2018); Nowakowski, McFarlane i Cassin 2013 (aleksytymia w zaburzeniach odżywiania, przegląd); Westwood i in. 2017 (metaanaliza); Haedt-Matt i Keel 2011 (metaanaliza: emocje przed i po napadzie); Brewer, Cook i Bird 2016 (aleksytymia a interocepcja); Moriguchi i Komaki 2013 (przegląd badań obrazowania mózgu); Jørgensen i in. 2007 (bliźnięta); Ditzer i in. 2023 (metaanaliza: krzywdzenie w dzieciństwie a aleksytymia); Kendler i in. 1991 (bliźnięta, bulimia); Kaye i in. 2013 (neurobiologia zaburzeń odżywiania); Grynberg i in. 2012 (aleksytymia a rozpoznawanie emocji i empatia); Mehler i Rylander 2015 (powikłania medyczne bulimii, przegląd); NICE 2017 (wytyczne: zaburzenia odżywiania, ocena zdrowia fizycznego).

Rozdział drugi — Wahadło

Rozdział drugi

Wahadło

zaburzenie osobowości borderline

„Wahadło, raz przyciągasz, potem tniesz.”Wahadło

Kadr z teledysku Wahadło — z okładki singla „Wahadło”

W skrócie

Borderline (osobowość z pogranicza) — gwałtowne emocje, paniczny lęk przed porzuceniem, związki od uwielbienia do nienawiści i z powrotem.

Ten lęk jest prawdziwy. To on kręci wahadłem.

Więcej: „Czym to jest”, s.

Reguła

„Nie zostawiaj mnie. A zanim mnie zostawisz — odepchnę Cię pierwszy.”

reguła i poziomy zagrożenia — propozycja Claude’a, do Twojej decyzji. W tym rozdziale Odmieniec to on, a Ty — ona, jak w piosence; borderline dotyczy kobiet i mężczyzn podobnie często.

Twoje zagrożenie

Psychika — huśtawka: nie wiesz, który on dziś przyjdzie
Lęk i sen — strach o jego życie: groźby, samookaleczenia
Poczucie własnej wartości — rano „całym światem”, wieczorem „niczym”
Izolacja — zazdrość; każde wyjście bez niego to zdrada
Ciało — wybuchy złości, rzucanie przedmiotami; zwykle bez przemocy wobec Ciebie
Pieniądze — impulsywne wydatki, długi

On kocha Cię naprawdę — i właśnie to jest najtrudniejsze. Rano jesteś całym światem, wieczorem, po jednym nieodebranym telefonie, wrogiem. Uczysz się jego rytmu, żeby przewidzieć wahnięcie: odpisujesz szybciej, wracasz wcześniej, nie mówisz o planach. Po roku kołyszesz się razem z nim i sama nie wiesz już, gdzie jest środek.